Kronika: Euskaltzaleen mugimendu berritura bidean

Euskaltzaleen mugimendua berritzen ari da. Hiru hamarkada baino gehiagoko fase luze baten ondoren, inflexio puntu eta apalaldi garai baten ondoren, aro berri bat abiatzen ari da eta horretarako mugimendu berritua antolatzeko lehen zimenduak jartzen hasi dira. Bide honetan, hala ere, desafio eta askatu beharreko korapilo berriak ditugu begi bistan. Euskaraldiaren biharamunak markatutako Topaldiaren edizio berri honetan, gogoeta interesgarri asko izan dira aurten Bilbon EHUk duen Bizkaia aretoan egindako Euskaltzaleen Topagunearen jardunaldian.

Elena Lakak ongi etorria eman zien goizean goiz Bilbora hurbildutako ehun lagunei. Euskaltzaleen Topaguneak 2001 urtean lehen jardunaldiak antolatu zituenetik garrantzia handia eman dio gogoeta tarteak hartzeari eta urtarrileroko hitzorduak euskaltzaleen mugimenduaren norabideaz hausnarketa egiteko ezinbesteko topaketa bihurtu dela azaldu zuen harrera ekitaldian. Estibaliz Alkortak, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzako Euskara Sustatzeko zuzendariak, Jon Sarasuak 2014an Berria egunkarian egindako elkarrizketan egindako hitzak ekarri zituen gogora: “Ametsa ekoiztu behar da berriro”. Aurrerapen modura joan ziren hitzok, ordu bete beranduago Jon Sarasua luze eta sakon aritu baitzen ametsaren inguruan. Ana de Castrok, Bizkaiko Foru Aldundiko Euskara zuzendari nagusiak, gogoetarako momentuaren garrantzia azpimarratu zuen: “autoeraketa aspaldiko kontua da gurean, baina Euskaraldiak aukera berriak sortu ditu”.

Jasone Mendizabal: muga zaharrak gaindituz arriskuak hartu

Euskaltzaleen Topaguneak azken zortzi urtetan egindako ibilbidearen gako nagusiak aipatuz ekin zion Jasone Mendizabalek bere hitzaldiari. Euskaraldiak zabaldutako aukera batzuk, aurreko urteotan hartutako hainbat erabakiren ondorio izan direla azpimarratu zuen Jasonek. Topaguneak 2010 eta 2012 urteen artean egindako Kongresu-aldia erabakigarria izan zen mugimenduaren funtzioak berraztertu eta Topagunearen ekiteko moduan aldaketa sakonak egiteko. Lehen kongresuan onartutako oinarriparrek eta ondoren ekintza bihurtzeko landutako eraldabideek Topagunearen izanean, izenean eta jardueran eragina izan zuten: Euskara Elkarteen Topagunetik Euskaltzaleen Topagunera eta federaziotik mugimendura.

Hurrengo urteetan, Kongresuan onartutakoak martxan jartzen aritu da Topagunea: kohesioa lantzeko ekimenak antolatu, antolaketan aldaketak egin, pentsamendua landu, jardute eremu berriak sortu eta gizarte aktibaziorako proposamenak eginez. Guzti hauen ondorio izan da Euskaraldia, aurreikuspen eta espektatiba guztiak gainditu dituen ekimena, bai antolakuntzan zein eraginean, Jasone Mendizabalen hitzetan. “Muga zaharrak gainditzea eta arriskuak hartzea” izan da honaino heltzeko gakoa, Jasonek behin eta berriz azpimarratu zuen modura.

Bi ideia bota zituen azkenik Jasonek euskaltzaleen mugimenduaren hurrengo urratsetarako. Batetik, Rosa Ramosek duela zenbait urte Topagunearen erronka bihotz baten irudia erabiliz azaldu zuen: hiztun komunitatea trinkotzea eta zabaltzea, etengabe biak uztartuz, bihotz baten taupaden modura. Ideia horri heltzen jarraitu beharra azpimarratu zuen Jasonek. Bestetik, euskaltzaleen mugimendua ohiko euskara elkarteetatik harantzago zabaltzeko erabakia ere hartua dagoela azaldu zuen, euskaltzale aktiboak dauden gune ezberdinetara zabalduz.  

Jasone Mendizabalen hitzaldiaren bideoa

Jon Sarasua: euskararen ametsa elikatu

Apustu estrategikoez, belaunaldi berriez eta gizarte eragileen funtzioez aritu zen Jon Sarasua, besteak beste. Bi metafora erabili izan ditu Jonek euskararen egungo momentua aztertzeko eta horietako bat baliatu zuen Topaldian ere. Aizkorrira bidean goazela, Urbian lainopean ez gora eta ez behera gaude eta bi aukera daude: orain arte euskalgintzan aritutakoek eta belaunaldi berri batek desafio berriei heltzeko prest agertuz gero Aizkorrin gora jarraitu ahal izango dugu; bertan goxo geratzen baldin bagara, beheranzko bidean hasiko gara hurrengo urteotan. Ekintzan euskararen komunitatea sendo ibili izan dela azpimarratu zuen Jonek, baina ekintza estrategiaren alaba da, eta era berean, estrategia bisioaren alaba. Bisioa eta estrategiak lantzeko beharra azpimarratzeko baliatu zuen hitzaldia.

Momentuaren garrantzia azpimarratuz, hurrengo hamarkadatarako apustu estrategikoak definitzeko garaia dela iritzi zion (Topalabe taldeak zoru komuna aldarrikatzerakoan apustuak egiteko zoru komuna proposatu zuen, ez bertan goxo egiteko); apustu nagusia lan munduan egin behar dela defendatu zuen. Lan mundua masiboki erdaldun eta erdalduntzailea dela  nabarmenduta, gai honi heltzen ez badiogu belaunaldi berriei iruzur egingo diegula esan zuen Jonek. Apustu honi heltzeko ondo prestatuta dago euskalgintza, baina batailoi izaten asmatu beharra dago eta horretarako eskutik helduta aritu behar dira euskararen gizarte eragileak, euskara teknikariak, instituzioak eta euskalgintzaren eremu osoa.

Belaunaldi berriei begira bota zuen Jon Sarasuak hitzaldiko mezu nagusietako bat. Belaunaldi aldaketarekin atxikimendu motak ere aldatu egin direla azalduz, euskararen ametsa belaunaldi horietan elikatzen asmatu behar dela esan zuen (“errelato bat eta aukera bat eskaini behar diegu, Urbiako lainopetik irteteko”), gazteei espazioa utziz. Bide horretan, gizarte eragile konglomeratuak ez dira soilik azpiegitura gauzatzaile izan behar, askoz gehiago izan behar dute euskararen ametsaren barreiatzaile, gizarte aktibatzaile eta motibatzaile.

Jon Sarasuaren hitzaldiaren bideoa

Manex Agirre: begirada bat udaleko euskara zerbitzutik

“Lankidetza eta elkarlana interesgarriak dira, batez ere ondo egiten denean” esanez abiatu zuen bere hitzaldia Manex Agirrek. Izan ere sarri (gehiegi?) erabiltzen diren kontzeptuak dira elkarlan eta lankidetzarena, baina ez beti behar bezala praktikatzen direnak. Lau iruditan laburbildu zituen, euskara zerbitzu batetik ikusita, elkarlanerako oinarrien inguruko bere gogoetak. Euskalgintzaren bidegurutzeaz asko hitz egin den arren, erakunde publikoetako euskara zerbitzuen bidegurutzea ez dela sekula aipatzen gogoratu zuen Manexek eta estrategia behar-beharrezkoa dela iritzi zion.

Oraindik ere eremu publiko (erakunde publikoek osatua) eta eremu pribatutik (kapitala, enpresak) harantzago hirugarren eremu bat ere (herriarena) badagoela azaltzea tokatzen zaio batzuetan Manexi. Erakunde publiko eta gizarte mugimenduen arteko harremanetan era guztietako esperientziak egon dira (harreman onak batzuetan eta gatazkatsuak beste batzuetan), eta gatazka askoren atzean, osagai politikotik harantzago, gizarte antolamenduaren krisia egon dela iritzi zion Manexek. Politika publikoen ikuspegitik, gizarte antolamenduan inpaktua izateko beharra ere azpimarratu zuen. Euskara zerbitzuak solaskide bat behar du erakundetik kanpo (gizarte mugimendua, lehentasunez) eta ez badauka, bere lehentasuna izan behar da aktibatzea.

Azkenik, zeharkakotasunaz ere aritu zen Manex. Gaia (zeharkakotasuna) oraindik ez da behar bezala landu, ez gizarte mugimenduan (azpiratuen arteko aliantzak landu beharrekoak dira), ezta udaletan ere (udaleko sail ezberdinen artean lotura asko egin baitaitezke).

Manex Agirreren hitzaldiaren bideoa

 

Eneko Gorri: euskaltzaleen mugimendua erabileraren aroan

Ipar Euskal Herrian trantsizio fase batean daudela esanez abiatu zuen hitzaldia Eneko Gorrik eta trantsizio fase horretan mugimendu euskaltzale berrituak ekarpena egin dezakeela. Trantsizio laukoitza behar da Enekoren iritziz: euskara ezagutzetik erabiltzera, ikastetxetik plazara, alde izatetik alde egitera eta delegaziotik esku-hartzera. Laugarrenari dagokionez, argi adierazi zuen Enekok eremu sozialaren arloan egiten den indarraren araberakoa izango dela instituzio sortu berriek emango dituzten urratsen tamaina.

Euskaraldiak euskaraz bizitzeko ditugun mugak, korapiloak eta trabak agerian jarri dituela nabarmenduz, “muga hauen kontzientzia izatea biziki erregai interesgarria da etorkizunerako” esan zuen Enekok. Ideia honekin lotuta, euskaltzaletasunaren kutsu errebeldea berreskuratu beharra dagoela azpimarratu du, hori baita gazte belaunaldientzako helduleku beharrezkoa. Izan ere, gazte belaunaldia izan behar da trantsizio prozesuaren gidari eta aurrekoen aldetik ondoko mezua helaraztea garrantzitsutzat jo zuen Enekok: ez daitezela aurreko belaunaldiak sortutako tresnak kudeatzera mugatu.

“Euskararen berreskuratzearen bataila irabaztea zaila izango da ez badugu ekintzailetzaren edo militantziaren bataila berriz irabazten” esan zuen azkenik Enekok. Eta puntu honetan, mugimendu euskaltzalearen ekarpena funtsezkoa izango da, Ipar Euskal Herrira erabileraren aroa heldu dadin, antolatzea beharrezkoa baita. Hiru gako aipatu zituen Enekok puntu honetan: lankidetza berriak eraiki (nazio mailako ikuspegia gehiago landuz), gure tresnak birkokatu (teknifikazio gutxiago eta emozio gehiagorekin) eta naturaltasuna eraiki.

Eneko Gorriren hitzaldiaren bideoa

Mari Luz Esteban: Ispilu izateari utzi

Eguneko azken hitzaldia egin zuen Mari Luz Estebanek Topaldian. Aurreko berbaldiak entzunda mugimendu feministaren esperientziatik euskalgintzak galdera gakoak eta korapilo nagusiak ondo kokatuak dituela iruditu zitzaion Mari Luzi. Mezu nagusi bat helarazi zuen: tituluan “mugimendu feminista eraldaketan ispilu” jartzen zuen arren, ispilu izateari utzi eta pareko gizarte mugimenduak batera lan egitera pasa beharra dago.Gipuzkoako lau herritan egiten ari diren ikerketa (“Komunitatea ehunduz herri ekimenetatik” ikerketa) baliatu zuen bere hitzaldiko hainbat puntu lantzeko. Ikerketaren hipotesi nagusia, hain zuzen, ondokoa zen: “gaur egungo krisi edo politika aldaketa testuinguruan mugimenduen artean elkarguneak sortzen ari direla”.

Mugimendu feminista eta euskalgintzaren artean ikusten dituen aldeak ere aipatu zituen Mari Luz Estebanek hitzaldian. Feministak bizitzako arlo eta eremu guztietan konprometituta daudela azaldu zuen eta euskalgintza, kanpotik ikusita, ez duela horrela ikusten. Horrekin batera, feminismora gazte asko hurbiltzen dela esan eta horretarako arrazoiak aletu zituen: feminismoak ematen dien balio soziala, balio identitarioa, balio afektiboa eta feminismoaren balio lokal eta aldi berean globala. Gainera, feminista gazteek adin guztietako erreferenteak dituztela azpimarratu zuen, euskalgintzan ea erreferente gazterik dagoen galdetuz.  

Mugimenduen arteko aliantzei dagokionez, elkarlanaz eta gatazkez hitz egin beharra dagoela azaldu zuen Mari Luzek (gatazkez ere hitz egin behar dela). Bi ideia nagusi aipatu zituen. Batetik, feminismoak gatazkak kudeatzen ondo ikasi duela. Bestetik, Euskal Herrian gauzak elkarrekin egiteko gero eta joera handiagoa dagoen honetan, euskalgintza oso bere baitan bildua ikusten duela (elkarlana euskalgintzako agenteen artean bakarrik egiten duela iruditzen zaio, bestelako mugimenduekin nahastu gabe). Hasi bezala bukatu zuen hitzaldia Mari Luzek: “etorkizuna mugimendu ezberdinen arteko loturetatik etorriko da”.

Mari Luz Estebanen hitzaldiaren bideoa

Lan-taldeetan hausnarketa

Topaldira hurbildutako lagunen ekarpena jasotze aldera talde dinamikak antolatu ziren. Ondoko gaiak izan ziren aztergai: mugimenduaren autonomia, autoeraketa, erakundetzea, liberatu eta boluntarioak, euskara teknikarien rola, Euskaraldiko batzordeak eta euskalgintza egituratua.

Lantaldeetan jasotako ondorioak aurki jarriko ditugu webgune honetan bertan.